تشخیص بیش فعالی در کودکان: نشانهها و راهکارهای شناسایی به موقع آن
بیش فعالی یکی از رایجترین اختلالات رشد و رفتار در کودکان و نوجوانان است. این اختلال پیچیده بوده و برای تشخیص بیش فعالی به صورت قطعی، نیاز به نظر مشاور و پزشک متخصص دارید.
اگر میخواهید به تشخیص احتمالی این اختلال در کودک، نوجوان یا حتی خودتان بپردازید، باید با نشانهها و روشهای شناسایی آن آشنا شوید. شناخت این علائم، کمک میکند تا بتوانید بهموقع و بهدرستی این اختلال را شناسایی کنید، چه در کودکان و چه در بزرگسالان.
در این مقاله به بررسی روشهای تشخیص بیش فعالی و علائم آن خواهیم پرداخت. در مقالات قبلی، به توضیح انواع و علل این اختلال پرداختهایم که میتوانید آنها را مطالعه کنید.
اختلال بیش فعالی تأثیر منفی بر عملکردهای شناختی، اجتماعی، هیجانی و خانوادگی کودک دارد. همچنین این اختلال میتواند در بزرگسالی بر کار و روابط زناشویی فرد تأثیر بگذارد.
بسیاری از افراد از مشکلاتی مانند نداشتن تمرکز و احساس بیقراری رنج میبرند، اما این به معنای بیش فعالی نیست. در صورتی که شما دچار اختلال کم توجهی-بیش فعالی یا ADHD باشید، این مشکل بهطور مداوم زندگی روزمره و فعالیتهای شما را تحت تأثیر قرار میدهد.
این تأثیر میتواند بهقدری باشد که در محیطهای آموزشی، کاری یا زندگی شخصی خود با مشکلات جدی مواجه شوید.
تشخیص بیش فعالی با یک آزمون خاص انجام نمیشود. باید مجموعهای از علائم (حداقل برای شش ماه) بررسی شود. همچنین کودکانی که این نشانهها را دارند، با رفتارهای خود ممکن است در محیطهای مختلف مانند مدرسه یا خانه مشکلاتی ایجاد کنند و در ارتباط با دوستان و همسالان خود نیز به سختی کنار بیایند.
اگر این کودکان بهموقع درمان نشوند، در امور آموزشی و اجتماعی خود با چالشهای جدی مواجه خواهند شد و ممکن است برای خود و اطرافیانشان مشکلاتی ایجاد کنند.
تشخیص اختلال بیش فعالی
بیش فعالی در حال حاضر به عنوان یک اختلال شناخته شده مطرح است، اما به دلیل آگاهی ناکافی والدین، ممکن است برخی از رفتارهای طبیعی یا سایر اختلالات کودک به اشتباه به عنوان بیش فعالی شناخته شوند.
برای تشخیص اولیه این اختلال، لازم است تا با نشانهها و علائم آن آشنایی کافی داشته باشید و آنها را با رفتار کودک خود مقایسه کنید. در نهایت، برای تشخیص نهایی، مشاوره با پزشک متخصص الزامی است.
تستهای آزمایشگاهی خاصی برای تشخیص بیش فعالی وجود ندارد. پزشک به اطلاعاتی از قبیل تاریخچه خانوادگی، توصیف رفتارهای کودک از سوی والدین، ارزیابی رفتار کودک با توجه به سن او، پرسشها و گزارشهای مدرسه استناد میکند تا به وجود این اختلال پی ببرد.
عوامل مختلفی همچون خشم، اختلالات یادگیری، افسردگی، جدایی والدین یا بیماری یکی از اعضای خانواده نیز مد نظر قرار میگیرد. امروزه علاوه بر مصاحبههای بالینی، از آزمونهای کامپیوتری و نقشهبرداری مغزی نیز برای شناسایی این اختلال بهره میبرند.
اختلال بیش فعالی-کم توجهی معمولاً از سنین ۲ یا ۳ سالگی شروع میشود و امکان تشخیص آن در کودکان در سنین مختلف وجود دارد. حتی این اختلال ممکن است در نوزادان نیز مشاهده شود.
پزشکان در سن ۲ سالگی به دنبال علائم بیش فعالی هستند و هرچه سریعتر این اختلال شناسایی شود، میتوان اقدامات درمانی را زودتر آغاز کرد.
به طور کلی، علائم و نشانههای این اختلال معمولاً قبل از هفت سالگی بروز میکند. با این حال، از آنجا که یکی از ویژگیهای بارز کودکان بیش فعال عدم تمرکز و بیتوجهی است، این اختلال تا زمان ورود کودک به مدرسه که به توجه و نشستن طولانی مدت نیاز دارد، ممکن است شناسایی نشود.
معمولاً وجود علائم بیتوجهی، جنبوجوش و فعالیتهای پرانرژی که حداقل به مدت شش ماه منجر به مشکلات عمدهای در رفتار کودک شده باشد، نشاندهنده وجود این اختلال است. برای تشخیص اولیه، وجود حداقل سه نشانه از نشانههای بیش فعالی ضروری است.
نحوهی تشخیص بیش فعالی
این اختلال با نشانههایی همچون دشواری در تمرکز، فعالیتهای بیش از حد و انجام عملهای بدون توجه به پیامدهای آن تشخیص داده میشود.
کودکانی که به این وضعیت دچارند، به دلیل عدم توانایی در تمرکز، ممکن است با افت تحصیلی و عقب ماندگی در زمینههای اجتماعی و رفتاری نسبت به همسالان خود مواجه شوند.
این ناتوانیها و ناکامیها میتوانند به کاهش اعتماد به نفس کودک منجر شوند و رفتارهای پرخطر و پرریسکی را در آنها ایجاد کنند. علاوه بر این، استمرار اعتماد به نفس پایین و انزوای اجتماعی-تحصیلی میتواند موجب بروز اختلالات افسردگی و انواع مشکلات اضطرابی شود.
برای شناسایی این اختلال در کودک، علائم باید حتماً قبل از رسیدن به دوازده سالگی بروز کنند. نشانهها باید بیش از شش ماه دوام داشته باشند و حداقل در دو محیط مختلف نظیر مدرسه، خانه یا هنگام بازی با دیگر کودکان مشکلاتی را ایجاد کنند.
علائم بیش فعالی معمولاً به دو گروه کلی تقسیم میشوند، که در ادامه به طور خلاصه به این دستهبندیها خواهیم پرداخت.
نشانههای اختلال بیشفعالی
افراد مبتلا به اختلال بیشفعالی (HD) معمولاً فعالیت زیادی دارند و در تمرکز مشکل خاصی ندارند. از مهمترین نشانههای این اختلال میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- بیقراری در دست و پا
- ترک مکرر محل نشستن یا صندلی
- بالا رفتن از دیوارها
- تولید صداهای مداوم
- عدم توانایی در نشستن برای مدت طولانی و دائم در حال حرکت
- صحبت کردن زیاد
- نداشتن تحمل برای انتظار و رعایت نوبت
- تمایل به تخریب و لذت بردن از آن
- اقدام بدون تفکر و توجه به پیامدها
به طور خلاصه افراد مبتلا به اختلال بیشفعالی، نشانههایی چون بیقراری، حرکت مداوم و عدم تحمل انتظار را نشان میدهند.
روش تشخیص بیش فعالی نوع اول
برای تشخیص بیش فعالی نوع اول و آغاز درمان، لازم است که فرد حداقل دارای شرایط زیر باشد:
- حداقل ۶ نشانه از نشانههای ذکر شده را داشته باشد.
- نشانهها باید به مدت ۶ ماه ادامه داشته باشند.
- کودک باید حداقل ۵ ساله باشد.
- علائم باید قبل از ۷ سالگی آغاز شوند.
نشانههای کمبود توجه و تمرکز
این گروه برخلاف گروههای دیگر، فعالیت بدنی زیادی ندارند، اما در توجه و تمرکز مشکل دارند. آنها در ظاهر حضور دارند، اما فکر و حواسشان در جای دیگری است. از جمله نشانههای این نوع کمبود توجه میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- به دلیل بیدقتی، اشتباه میکنند.
- نمیتوانند به مدت بیشتر از ۵ دقیقه تمرکز کنند.
- به صحبتها گوش نمیدهند و فقط تظاهر به گوش دادن میکنند.
- در مواقع ناراحتی، به سرعت واکنش نشان میدهند، مثلاً ناگهان سرشان را برمیگردانند.
- در برنامهریزی و سازماندهی دچار مشکل هستند.
- اغلب وسایل خود را گم میکنند.
- به راحتی از یک موضوع به موضوع دیگر میروند و فراموشکارند.
- کوچکترین صداها مانند بوق ماشین یا صدای ساعت حواسشان را پرت میکند.
- به دستورات داده شده توجه نمیکنند.
به طور خلاصه این افراد در توجه و تمرکز مشکل دارند و به راحتی حواسشان پرت میشود.
روش تشخیص بیش فعالی نوع دوم
برای تشخیص این نوع بیش فعالی و برنامهریزی درمان، باید به چند عامل توجه شود:
- فرد باید حداقل ۶ نشانه از نشانههای مربوطه را داشته باشد.
- نشانهها باید به مدت ۹ ماه ادامه داشته باشند.
- کودک باید حداقل ۵ سال سن داشته باشد.
- شروع نشانهها باید قبل از ۷ سالگی باشد.
کودکان پرحرف و بیقرار معمولاً نشانههای بیش فعالی را نشان میدهند. هرچند شیطنت لزوماً به معنای بیش فعالی نیست، اما حرکات زیاد، پرحرفی، عدم صبر و تحمل، رفتارهای تخریبی، پرخاشگری و بیخوابی از نشانههای مهم این اختلال به شمار میروند.
پسران سه برابر دختران به این اختلال مبتلا میشوند و معمولاً دختران ۵ سال بعد از پسران تشخیص داده میشوند. دختران ساکت و بینظم کمتر جلب توجه میکنند، حتی اگر اختلال آنها به اندازه پسران باشد.
بیتوجهی و نادیده گرفتن محیط اطراف از نشانههای بیش فعالی در دختران است. در پسران، رفتارهای غیرمنطقی و حرکات ناگهانی بیشتر دیده میشود.
کودکان بیش فعالی معمولاً خواب آرامی ندارند و در خواب نیز تحرکات زیادی دارند. خواباندن این کودکان معمولاً دشوار است.
بچههای طبیعی بعد از تجربه خطر، عبرت میگیرند، اما کودکان بیش فعال ممکن است چندین بار رفتارهای خطرناک را تکرار کنند.
در خانه، بچههای بیشفعال را معمولاً در حال بالا رفتن از کابینت یا مکانهای خطرناک میبینید. آنها همچنین رفتارهای ناگهانی و تکانهای از خود نشان میدهند، مانند پرتاب کنترل تلویزیون. این رفتارها میتواند موجب آزار دیگران شود.
به طور خلاصه، تشخیص بیش فعالی نیازمند مشاهده نشانههای خاص در کودک است. این اختلال به شکلهای مختلفی بروز میکند و نیازمند توجه و درمان مناسب است.
