توانبخشی شناختی: چگونه توانبخشی شناختی میتواند زندگی ذهن شما را بازسازی کند؟
توانبخشی شناختی شامل مجموعهای از تکنیکهای درمانی است که به منظور حل مشکلات و اختلالات مربوط به عملکردهای شناختی طراحی شده است.
در این مقاله، ابتدا به اختصار با انواع اختلالات شناختی آشنا خواهیم شد و سپس به بررسی حوزه توانبخشی شناختی خواهیم پرداخت.
اختلال شناختی چیست؟
برای شروع، لازم است درک کنیم که “شناخت” به تمامی فرآیندهای ذهنی و مغزی اشاره دارد که به آگاهی فرد از خود و محیط اطرافش منجر میشود. این مفهوم شامل جمعآوری اطلاعات، سازماندهی آن، به کارگیری و فهم روابط بین علت و معلول به همراه نتایج آن است.
عملکردهای شناختی مغز دامنه وسیعی از جنبههای رفتاری و فرآیندهای ذهنی را در بر میگیرند. این عملکردها شامل شناخت، حافظه، زبان، جهتیابی، عمل (Praxis)، قضاوت، رفتار اجرایی، تعاملات اجتماعی، حل مسأله و غیره میباشند.
اختلالات شناختی (CD) به گروهی از اختلالات روانی اطلاق میشود که عمدتاً بر قابلیتهای شناختی نظیر یادگیری، حافظه، درک و حل مسائل تأثیر میگذارند. این اختلالات میتوانند بر فرآیندهای تفکر و سطوح مختلف شناخت تأثیر بگذارند.
مشکلاتی مانند یادگیری اطلاعات جدید، اختلال در حافظه کوتاهمدت و سایر ناهنجاریهای شناختی از جمله علائم رایج اختلالات شناختی هستند. این علائم ممکن است بسته به نوع اختلال و عوامل مختلف، متفاوت باشند.
این اختلالات نشاندهنده ارتباط پیچیدهای میان نورولوژی، پزشکی داخلی و روانپزشکی هستند که به بروز اختلالات شناختی منجر میشوند و عموماً با نشانههای رفتاری نیز همراه هستند.
رفتارها و الگوهای تفکر افراد مبتلا به این اختلالات شباهت زیادی به برخی دیگر از اختلالات روانی دارند. اما نکته کلیدی در اینجا این است که ریشه این اختلالات به آسیبهای ناشی از مشکلات زیستی یا اختلالات سیستم عصبی، مانند ضربه به سر یا زوال مغز در اثر پیری، برمیگردد. همچنین، گاهی اوقات عوامل دیگری مانند سو مصرف مواد نیز میتواند به بروز این اختلالات منجر شود.
توانبخشی شناختی چیست؟
توانبخشی شناختی فرآیندی است که به بازگرداندن قابلیتهای شناختی از دست رفته کمک میکند. این حوزه از علوم شناختی به مداخلات و تقویت مهارتهای شناختی اختصاص دارد و به همین دلیل به عنوان توانبخشی شناختی شناخته میشود.
این اصطلاح به مجموعهای از تکنیکهای درمانی اشاره دارد که توسط متخصصان مختلف در زمینه توانبخشی به کار گرفته میشود. افرادی مانند کاردرمانگران، فیزیوتراپیستها، متخصصان آموزش استثنایی و عصبروانشناسان از روشهای توانبخشی شناختی برای ارتقای توانمندیهای شناختی مراجعین خود بهره میبرند.
توانبخشی شناختی یک رشته است که به دو بخش توانبخشی و علوم شناختی تقسیم میشود. این روش به افرادی که آسیب مغزی یا مشکلات شناختی دارند، کمک میکند تا عملکرد ذهنی و شناختی خود را بهبود بخشند.
تقویت مغز به سادگی امکانپذیر است. مانند تقویت عضلات، میتوان با تمرینات خاص، مهارتهای ذهنی را تقویت کرد. زمانی که فردی در یک زمینه خاص مهارت پیدا میکند، ساختار مغز او در آن ناحیه تقویت میشود.
علم شناختی بر این اصل استوار است که مغز قابلیت انعطاف و تغییر دارد. توانبخشی شناختی با استفاده از تمرینات و محرکهای هدفمند، به ترمیم و تقویت مغز کمک میکند. هدف این فرایند بهبود عملکرد فرد در انجام فعالیتهاست.
رویکرد توانبخشی شناختی
در حوزه توانبخشی شناختی، دو رویکرد اصلی قابل شناسایی است: رویکرد جبرانی یا سازگاری و رویکرد درمان شناختی. در عمل، این دو رویکرد بهطور کامل از یکدیگر تفکیک نمیشوند و همپوشانی آنها در فرایند درمان اجتنابناپذیر است.
در رویکرد جبرانی، هدف اصلی ایجاد تغییراتی در محیط، عادات و روشهای اجرایی است تا محدودیتهای فرد کاهش یابد. این رویکرد به افراد کمک میکند تا با استفاده از ابزارهای مختلف، موانع موجود را کنار بزنند.
از سوی دیگر، رویکرد درمان شناختی برای بهبود سلامت، شناسایی استعدادها و افزایش عملکرد در گروههای مختلف مانند دانشآموزان، ورزشکاران و مدیران در سنین مختلف به کار میرود.
این روش نه تنها به شناسایی نقاط قوت و ضعف مغز کمک میکند، بلکه با استفاده از فناوریهای کامپیوتری، به تقویت مهارتهای مغزی میپردازد. در این فرایند، مغز بهعنوان یک عضو فعال شناخته میشود و به سمت خودتنظیمی سوق مییابد.
به طور کلی، توانبخشی شناختی به دو دسته اصلی تقسیم میشود: ۱. بازتوانی شناختی سنتی ۲. بازتوانی شناختی مبتنی بر کامپیوتر (CRT).
بازتوانی شناختی سنتی: در این نوع، فرد آموزشهایی برای جبران ضعفهای شناختی دریافت میکند. به عنوان مثال، برای کمک به یادآوری وسایل مورد نیاز هنگام خروج از خانه، یک لیست تهیه و بر روی در ورودی نصب میشود.
بازتوانی شناختی مبتنی بر کامپیوتر: این فرایند، که به اختصار CRT نامیده میشود، با استفاده از آزمونهای شناختی و تحصیلی، مشاهدات بالینی، عملکردهای روزمره و گزارشهای والدین، به شناسایی و تقویت مهارتهای شناختی که نیاز به توسعه دارند، میپردازد.
کاربردهای توانبخشی شناختی
این روش در زمینههای گوناگونی موثر است، از بهبود عملکرد فرد در سطوح ابتدایی تا اصلاح اختلالات متنوع. یکی از کاربردهای کلیدی آن، بازپروری شناختی و تقویت کارایی مغز آسیبدیده پس از حوادثی مانند ضربه مغزی، جراحی مغز بهدلیل تومور، زوال عقل، سکته مغزی و… میباشد.
علاوه بر این، برای اختلالاتی نظیر بیشفعالی، اختلالات یادگیری، اوتیسم و حتی کمک به مدیریت مشکلات جسمی نظیر فلج مغزی و سایر مشکلات جسمانی که به همراه خود اختلالات شناختی به همراه دارند، از جمله MS، بسیار مفید است.
برخی از جنبههای شناختی که در فرایند توانبخشی شناختی به آنها توجه و مورد ارزیابی قرار میگیرد، شامل موارد زیر میباشد:
- درک (Perception)
- توجه (Attention)
- حافظه (Memory)
- زبان (Language)
- تفکر (Thinking)
