درمان بیش فعالی با نوروفیدبک: از اضطراب والدین تا امید به درمان
درمان بیش فعالی با نوروفیدبک یکی از روشهای نوین و موثر است که نتایج مثبتی در تحقیقات نشان داده است. اگر با نوروفیدبک آشنا نیستید، پیشنهاد میکنیم قبل از مطالعه این مقاله، به مجموعه مقالات مربوطه مراجعه کنید.
اغلب والدین وقتی کودکشان رفتارهای شیطنتآمیز و خطرناک از خود نشان میدهد، نگران میشوند که نکند او بیش فعال است. این نگرانی کاملاً طبیعی است.
نظرات دیگران درباره رفتار کودک نیز ممکن است اضطراب والدین را افزایش دهد. اما بهتر است والدین قبل از هر چیزی آرامش خود را حفظ کنند.
آنها باید با بیماری بیش فعالی آشنا شوند و اطلاعات لازم را کسب کنند. مشاوره با پزشک متخصص نیز میتواند به آنها کمک کند تا مشخص شود آیا کودکشان واقعاً بیش فعال است یا خیر.
در این مقاله، ابتدا به بررسی علائم بیش فعالی میپردازیم و سپس درمان بیش فعالی با نوروفیدبک را معرفی خواهیم کرد.
بیش فعالی چیست؟
اختلال کمتوجهی – بیشفعالی که به اختصار ADHD نامیده میشود، یکی از شایعترین اختلالات رفتاری و رشدی در دوران کودکی و نوجوانی است.
تقریباً سه تا پنج درصد از کودکان در سن مدرسه به این اختلال مبتلا هستند و در این میان، پسران سه تا پنج برابر بیشتر از دختران به آن دچار میشوند.
این کودکان معمولاً دارای هوش و استعداد بالایی هستند، اما در محیط مدرسه با چالشهای زیادی روبهرو میشوند. در بزرگسالی نیز با مشکلات متعددی در زندگی دست و پنجه نرم میکنند، چرا که نمیتوانند بر روی دروس یا فعالیتهای دیگر تمرکز کنند. ویژگیهای بارز کودک مبتلا به بیش فعالی شامل سه نشانه زیر است:
- کمبود توجه
- بیش فعالی
- تکانشگری
این نشانهها به رفتارهایی نظیر پرتحرکی، بیتوجهی و واکنشهای ناگهانی منجر میشوند. در این اختلال، کودک یا حتی بزرگسالان قادر به تمرکز و دقت در یک موضوع خاص نیستند.
یادگیری برای آنها کند پیش میرود و فعالیتهای بدنی بسیار بالایی دارند، به طوری که ممکن است اقداماتی بدون تفکر و گاه خطرناک انجام دهند.
معمولاً نشانههای بیش فعالی در کودکان پیش از ورود به مدرسه نمایان میشود و این اختلال غالباً در سنین ابتدایی یا در دوران بلوغ بروز میکند. بسیاری از این افراد ممکن است به اختلالات رفتاری دیگری نیز مبتلا باشند، نظیر افسردگی یا اختلال دوقطبی.
خصوصیات رفتاری کودکان مبتلا به بیش فعالی شامل فعالیت بیش از حد و ایجاد مزاحمت برای دیگران در خانواده یا مدرسه است. از جمله نشانههای مهم این اختلال میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- عدم توجه به صحبتهای دیگران و قطع کردن صحبت آنها
- ناتوانی در برنامهریزی و اتمام تکالیف
- تکان دادن مداوم دست و پا و عدم ثبات در نشستن
- بلند شدن از جای خود در کلاس یا محیطهای دیگر
- دویدن و بالا رفتن از اجسام به طور غیرقابل کنترل
- بیعلاقگی به فعالیتهایی که نیاز به نشستن دارند
- مشکل در شرکت در بازیها به صورت آرام و ملایم
- پرحرفی مفرط
- فراموشکردن کارهای روزمره
- نداشتن صبر و حوصله و رفتارهای عصبی و حساس
این اختلال یکی از چالشهای بزرگ برای بسیاری از والدین است. مراقبت از کودکانی که به بیش فعالی مبتلا هستند، میتواند طاقتفرسا باشد.
نگرانکنندهتر این است که در بیش از 60 درصد موارد، این مشکل تا دوران نوجوانی و بزرگسالی ادامه پیدا میکند و در صورت عدم درمان به موقع، ممکن است به مشکلی جدیتر تبدیل شود.
درمان بیش فعالی با نوروفیدبک
درمان بیش فعالی با دستگاه نوروفیدبک به عنوان یک روش نوین و در حال گسترش برای درمان بیش فعالی شناخته میشود. در حال حاضر، استفاده از این تکنیک برای کمک به کودکان مبتلا به بیش فعالی و کم توجهی به شدت افزایش یافته است.
نباید این کودکان را بدون مداوا رها کرد، زیرا عدم درمان میتواند منجر به ناتوانی در کنترل رفتار و بروز مشکلاتی در آینده اجتماعی و شغلی آنها شود.
روشهای سنتی مانند مصرف دارو و رواندرمانی به عنوان راهکارهای رایج برای درمان این اختلال مطرح هستند. اما مشکل داروهای محرک این است که اثر آنها موقتی بوده و پس از پایان دوره اثر، علائم بیماری دوباره نمایان میشوند. همچنین، عوارض جانبی این داروها میتواند جدی و گاهی غیرقابل جبران باشد.
در رواندرمانی، تشخیص اختلال عمدتاً از طریق مصاحبه صورت میگیرد و ارزیابیهای مغزی نقش چندانی در فرآیند درمان ایفا نمیکنند.
علاوه بر این، موفقیت رواندرمانی به میزان همکاری بیمار در انجام تکالیف محولشده بستگی دارد؛ در حالی که بسیاری از بیماران به دلیل کمبود انگیزه تمایل به استفاده از دارو دارند.
با توجه به عوارض داروها، درمان بیش فعالی با نوروفیدبک میتواند به عنوان یک مکمل برای رفع نواقص روشهای درمانی سنتی به شمار آید.
در شیوههای قدیمی، اثر درمان ممکن است پایدار نباشد و دوام کمی داشته باشد. در مقابل، استفاده از نوروفیدبک در درمان بیش فعالی نتایج ماندگاری را به همراه دارد.
طبق گزارشی از آکادمی آمریکایی کودکان در سال ۲۰۱۲، این روش به عنوان اولین گزینه برای پیشگیری از اختلالات توجه و کمبود توجه معرفی شده است.
در اروپا و ایالات متحده، نوروفیدبک به طور گستردهای به عنوان درمانی برای بیش فعالی مورد استفاده قرار میگیرد. بررسیها نشان میدهد که حدود ۸۵ درصد از کودکان مبتلا به ADHD با این روش بهبودی قابل توجهی را تجربه میکنند.
تأثیر درمان بیش فعالی با نوروفیدبک
درمان بیش فعالی با نوروفیدبک به عنوان یک نوع یادگیری شناخته میشود که در آن مغز توانایی تنظیم خود را میآموزد و میتواند خطاهای عملکردیاش را اصلاح کند. این روش فقط بر پایه امواج مغزی عمل میکند و مشابه یادگیری رانندگی، این مهارت نیز فراموش نمیشود.
در فرآیند درمان بیش فعالی با نوروفیدبک، مغز به مهارتی نو دست مییابد. این روش به طور کلی بیخطر، مؤثر و بدون عارضه است. تحقیقات انجامشده نشان میدهد که پس از درمان با نوروفیدبک، هوش، تمرکز و کنترل بر رفتار بهطور قابل توجهی افزایش مییابد.
نقشه مغزی یا QEEG نشاندهنده الگوی امواج مغزی در کودکان مبتلا به بیش فعالی است که نشان میدهد نسبت امواج آهسته تتا به امواج سریع بتا در این گروه بیشتر است.
البته توجه به این نکته ضروری است که اختلال AD/HD انواع مختلفی دارد، اما اصلیترین نشانه آن افزایش امواج آهسته و کاهش امواج سریعتر است.
در پروسه آموزش نوروفیدبک، پروتکلهایی به کار میروند که به مغز کمک میکنند تا امواج ضعیف بتا را تقویت کرده و امواج قوی تتا را سرکوب کند.
در برخی موارد، افزایش امواج High beta نیز در این افراد مشاهده میشود. نتایج QEEG نشان داده است که افرادی که با نوروفیدبک درمان شدهاند، از میزان انگیختگی بیشتری برخوردارند. درمان با نوروفیدبک میتواند توانایی سیستم مغزی کودکان بیش فعال را به حالت طبیعی برگرداند.
لوفتوس و همکاران (۲۰۱۲) در یک مطالعه مروری به بررسی اثربخشی نوروفیدبک در درمان اختلال بیش فعالی و عدم توجه، به ویژه در موارد همراه با اختلالات دیگر پرداخته و آن را از نظر کارایی در درجه ۴ یا “مؤثر” ارزیابی کردند.
آرن و همکاران (۲۰۰۹) در یک تحلیل فراگیر، تأثیر نوروفیدبک بر اختلال بیش فعالی و عدم توجه را بررسی کرده و دریافتند که نوروفیدبک در این زمینه در مقیاس ۵ درجهای، رتبه پنجم یا “کاملاً مؤثر” را برای علائم عدم توجه و تکانشگری به خود اختصاص میدهد و تأثیر آن بر بیش فعالی در درجه سه ثبت شده است.
در ژوئن ۲۰۰۵، موناسترا و همکارانش به بررسی اثرات بالینی نوروفیدبک بر AD/HD پرداختند و نتایج نشان داد که در مقیاس ۵ درجهای، نوروفیدبک در رتبه سوم یا “احتمالاً مؤثر” قرار دارد.
مؤلفان تأکید کردند که در مطالعات پنج گروه تصادفی (در مجموع ۲۱۴ بیمار) اثرات مفیدی مشاهده شده است و همچنین نیاز به مطالعات کنترل شده بیشتر برای بررسی عوامل مؤثر بر نتایج درمان وجود دارد.
در مطالعهای که توسط لوبار، استاروود و او دانل (۱۹۹۵) انجام شد، ۲۳ نفر از نوجوانان مبتلا به AD/HD بین ۸ تا ۱۹ سال تحت دوره سه ماهه نوروفیدبک قرار گرفتند. تغییرات در EEG، عملکرد در آزمون متغیرهای توجه (T.O.V.A)، مقیاس رفتاری (ADDES) و آزمون هوش (WISC-R) پس از درمان مورد بررسی قرار گرفت.
در این مطالعه، بهبود معناداری در عملکرد T.O.V.A، گزارشهای والدین و افزایش قابل توجهی در نمرات آزمون هوش ثبت شد. این تحقیق تأثیر مثبت آموزش نوروفیدبک را بر روی شاخصهای عینی و ذهنی، در شرایط نسبتاً کنترلشده نشان میدهد.
