نوروفیدبک چیست؟ عملکرد + 8 مزیت مهم نوروفیدبک
چنانچه به تازگی اصطلاح نوروفیدبک را از پزشک یا متخصصی شنیدهاید، احتمالاً نخستین سوالی که برایتان پیش آمده این است که نوروفیدبک چیست و روش درمانی آن چگونه عمل میکند؟
لازم به ذکر است که تکنیک نوروفیدبک تنها برای درمان بیماریها به کار نمیرود، بلکه میتوان از آن به منظور افزایش کارایی فردی، مانند بهبود تمرکز و ارتقاء تواناییها نیز بهره گرفت.
برای درک بهتر مفهوم نوروفیدبک، کافی است چند مرحله ساده را با مجله نورومدیکا دنبال کنید تا به طور کامل بدانید نوروفیدبک چیست و چگونه عمل میکند؟
نوروفیدبک چیست؟
برای آشنایی با روش نوروفیدبک، نخست به بررسی معنای این اصطلاح میپردازیم؛ واژه نوروفیدبک (Neurofeedback) که به اختصار NFB نامیده میشود، از دو بخش نورون (Neuron) و فیدبک (Feedback) تشکیل شده است.
نورونها سلولهای تخصصی مغز و سیستم عصبی هستند که وظیفه انتقال و دریافت پیامها در سراسر بدن را بر عهده دارند.
فیدبک نیز به معنای بازخورد است. بنابراین، نوروفیدبک به معنای بازخوردهای عصبی است و میتوان آن را نوعی بازخورد عصبی به حساب آورد.
دستگاه نوروفیدبک چیست؟
اکنون که با مفهوم نوروفیدبک آشنا شدیم، به بررسی این سوال میپردازیم که دستگاه نوروفیدبک چیست و چه کاربردهایی دارد.
دستگاه نوروفیدبک در زمره پیشرفتهترین تجهیزات پزشکی نوین قرار دارد و به عنوان یکی از روشهای نوین درمان بیماریها، بهبود عملکرد ذهنی و تمرکز شناخته میشود. این دستگاه همچنین در زمینههایی مانند تحقیقات علمی و نقشهبرداری مغز مورد استفاده قرار میگیرد.
برای درک نحوه عملکرد این دستگاه و چگونگی درمان بیماریها با نوروفیدبک، باید ابتدا با عملکرد مغز و تولید امواج مغزی آشنا شویم.
مغز شامل میلیاردها نورون است که این سلولها از طریق پدیدههای الکتروشیمیایی با یکدیگر ارتباط برقرار میکنند. نورونها مسئول انتقال پیامهای عصبی هستند و برای این کار، فعالیتهای الکتروشیمیایی انجام میدهند که منجر به تولید امواج مغزی میشود.
برای جلوگیری از طولانی شدن بحث، میتوانید با مطالعه مقالات مربوط به نورون و انواع آن و همچنین امواج مغزی اطلاعات بیشتری کسب کنید.
به دلیل فعالیتهای حسی، حرکتی و شناختی در مغز امواج مغزی به طور مداوم تولید میشوند. در یک ناحیه از مغز ممکن است همزمان جریانهای الکتریکی متعددی شکل بگیرد.
این امواج مغزی را میتوان با استفاده از دستگاه الکتروانسفالوگرافی یا آمپلیفایرهای زیستی ثبت کرد. تفاوت انواع امواج و سیگنالهای مغزی که با این دستگاهها ثبت میشود، به تعداد تولید فرکانس در هر ثانیه بستگی دارد.
به عنوان مثال، برخی فرکانسها کمتر از یک بار در ثانیه تکرار میشوند، در حالی که دیگر فرکانسها ممکن است بیش از ۱۰۰ بار در ثانیه تکرار شوند. امواج مغزی بر اساس فرکانسشان نامگذاری میشوند که شامل دلتا، تتا، آلفا، بتا، SMR و گاما هستند.
نوروفیدبک به عنوان نوعی بیوفیدبک
پس از آشنایی مختصر با عملکرد سلولهای مغزی و دستگاههای نوروفیدبک، اکنون زمان آن رسیده که به بررسی واقعی این روش درمانی بپردازیم و ببینیم چگونه میتوان با استفاده از آن به درمان بیماریها پرداخت.
ابتدا باید بدانیم که نوروفیدبک، که به عنوان بازخورد عصبی شناخته میشود، یکی از شاخههای خاص بیوفیدبک است. بیوفیدبک یک تکنیک نوین درمانی و آموزشی در حوزه پزشکی است که بدون خطر بوده و به بهبود عملکرد بدن کمک میکند.
این روش، به وسیله دستگاههای بیوفیدبک، علائم زیستی بدن را شناسایی و ثبت کرده و به فرد آموزش میدهد که چگونه میتواند با کمک ذهن، عملکردهایی چون ضربان قلب را کنترل کند.
تکنیک بیوفیدبک شامل مجموعهای از شیوههای درمانی است که به افراد امکان میدهد با استفاده از قدرت ذهن، بدن خود را تحت کنترل درآورند.
این روش میتواند به عنوان مکمل یا حتی جایگزینی برای درمانهای دارویی در نظر گرفته شود. برای اطلاعات بیشتر در مورد بیوفیدبک، میتوانید به مقالهای تحت عنوان “بیوفیدبک چیست؟” مراجعه کنید.
دستگاههای نوروفیدبک برای اندازهگیری و ثبت سیگنالها و امواج مغزی طراحی شدهاند و به مغز کمک میکنند تا امواج خود را به حالت طبیعی بازگرداند.
با ثبت امواج الکتریکی مغز، اطلاعاتی درباره مشکلات و نواقص آن بهدست میآید. سپس درمانگر با این اطلاعات به بهبود مشکلات مغزی یا تقویت عملکرد مغز پرداخته و به فرد روشهای خودتنظیمی را آموزش میدهد.
یکی از نکات جالب این روش درمانی این است که نوروفیدبک به مغز این امکان را میدهد که خود را آموزش دهد. اما بیایید ببینیم که دستگاههای نوروفیدبک چگونه این کار را انجام میدهند؟
عملکرد نوروفیدبک
مغز دنیایی از امواج است و برای درک بهتر نوروفیدبک و ارتباط برقرار کردن با آن، باید بدانیم که فعال یا غیر فعال بودن انواع مختلف امواج مغزی در شرایط مختلف میتواند اثرات مثبت یا منفی داشته باشد.
همانطور که گفته شد، امواج مغزی انواع مختلفی دارند مانند آلفا، بتا و تتا. هر یک از این امواج در شرایط خاصی تولید میشوند و لازم است که این امواج دارای الگو و هماهنگی مناسبی باشند تا از بروز مشکلات جلوگیری شود.
عدم هماهنگی در امواج مغزی مشابه با عدم هماهنگی نوازندگان در یک ارکستر است که صدای نهایی به ملودی ناخوشایندی تبدیل میشود. در مغز نیز همین موضوع صادق است.
به عنوان مثال، تحقیقات نشان دادهاند که در مغز افرادی که به افسردگی مبتلا هستند، فعالیت امواج بتا در نیمکره راست بیش از حد و امواج آلفا در نیمکره چپ نیز افزایش یافته است. بنابراین با استفاده از نوروفیدبک میتوان امواج بتا را در نیمکره راست کاهش یا امواج آلفا را در نیمکره چپ کنترل کرد.
در ادامه، به بررسی این موضوع میپردازیم که نوروفیدبک چگونه میتواند مشکلات و نواقص مغزی را برطرف کند.
در مغز انسانها، روزانه هزاران فرآیند خودکار و غیر ارادی در حال وقوع است که تحت کنترل ما نیستند. این فعالیتها به طور ناخودآگاه بر روی رفتار، افکار و وضعیت سلامت جسمی و روانی ما تأثیر میگذارند.
نوسانات غیرطبیعی در امواج مغزی ارتباط نزدیکی با مشکلات عاطفی و شناختی دارند. تا چندی پیش، تصور میشد که کنترل این امواج غیرممکن است، اما اکنون میدانیم که اینگونه نیست. هرچند که هدایت امواج مغزی کار دشواری است، اما نوروفیدبک این امکان را فراهم میکند.
این دستگاه با آگاه کردن فرد از عملکرد ناخودآگاه، به او اجازه میدهد تا به صورت خودآگاه بر روی آن تأثیر بگذارد. این کنترل از طریق شرطیسازی مغز صورت میگیرد. با استفاده از نوروفیدبک، میتوان امواج ناخودآگاه مغز را بهطور آگاهانه هدایت کرد.
عملکرد نامناسب مغز ممکن است منجر به تولید الگوهای نادرست امواج مغزی شود که در نهایت به اختلالات روانی منجر میشود. بنابراین، مغز نیز مانند هر سیستم پیچیدهای نیاز به تنظیم و بهبود دارد و جالب است که خود میتواند به تنظیم و بهینهسازی عملکرد خود بپردازد، به شرطی که از وضعیت خود آگاه شود.
دستگاه نوروفیدبک با ارائه اطلاعات مربوط به امواج مغزی، به مغز کمک میکند تا مشکلات و ناهنجاریهای خود را شناسایی و برطرف کند.
در واقع، نوروفیدبک همچون آینهای عمل میکند که عملکردهای مغزی و فیزیولوژیک را به ما نشان میدهد و به ما کمک میکند تا از آنچه در مغزمان در حال وقوع است، آگاه شویم.
این روش با نشان دادن وضعیت فعلی مغز به فرد، امکان میدهد تا بداند برای انجام یک کار خاص به چه نوع آرایش امواج مغزی نیاز دارد. این افزایش آگاهی، کنترل بیشتری بر روی امواج مغزی را برای فرد فراهم میآورد.
مراحل درمان با دستگاه نوروفیدبک
برای بهرهبرداری از دستگاه نوروفیدبک، فرد ابتدا بر روی یک صندلی راحت نشسته و سنسورهایی که به آنها الکترود گفته میشود، بر روی نقاط خاصی از سر او نصب میگردند.
این سنسورها فعالیت الکتریکی سلولهای مغزی را ضبط کرده و به صورت امواج مغزی، اطلاعات را به شکلهای مختلفی مانند نمودارهای رنگی یا به طور معمول در قالب بازیهای کامپیوتری یا فیلمهای ویدئویی به نمایش میگذارند.
به فرد توصیه میشود که آرامش خود را حفظ کرده و به صفحه کامپیوتری که در مقابلش قرار دارد، نگاه کند. سپس باید سعی کند که مثلاً با استفاده از امواج مغزی خود، یک فیلم را پخش کرده یا یک بازی کامپیوتری را هدایت کند، بدون اینکه از دستانش استفاده کند.
به این ترتیب، او با مشاهده پیشرفت یا توقف در بازی، که به منزله دریافت پاداش یا از دست دادن امتیاز است، یا تغییرات در صدا یا پخش فیلم، از وضعیت مطلوب یا نامطلوب امواج مغزی خود مطلع میشود.
این پروسه موجب میشود که فرد تلاش کند تا الگوهای امواج مغزی خود را به گونهای تنظیم کند که بتواند بازی یا فیلم مورد علاقهاش را ادامه دهد.
در این روش، دستگاه الگوهای امواج مغزی فرد را پردازش کرده و در صورتی که این الگوها مناسب باشند، فرد در بازی به جلو میرود و در غیر این صورت شکست میخورد.
به این ترتیب، فرد میآموزد که چگونه در شرایط اضطرابی، مغز خود را به گونهای تنظیم کند که احساس آرامش را جایگزین اضطراب کند.
پژوهشگران اعلام کردهاند که اختلالات اضطرابی یکی از نخستین مواردی بود که به درمان با نوروفیدبک پاسخ مثبت داد.
برای مثال، اگر هدف ما افزایش موج آلفا (موجی که آرامش را به ارمغان میآورد) در یک بیمار مضطرب باشد، بازی در صورت افزایش موج آلفا از یک حد مشخص، ادامه مییابد.
اینکه کدام امواج مغزی باید افزایش یابند و کدام کاهش یابند، به ویژگیهای هر فرد بستگی دارد و درمانگر این موارد را در طول جلسه تنظیم میکند.
از این تکنیک میتوان برای بهبود اختلالاتی چون بیشفعالی، ناتوانیهای یادگیری، صرع، هراس، اختلالات اضطرابی، مشکلات ناشی از سوءمصرف مواد، افسردگی، مدیریت استرس، میگرن، سندرم تورت و اختلالات خواب بهره برد.
مزایای نوروفیدبک
در پایان این متن به مزایای نوروفیدبک میپردازیم. نوروفیدبک به نوعی یک فرآیند آموزشی به شمار میآید که در آن مغز یاد میگیرد خود را تنظیم کند و پس از چندین جلسه تمرین، با تغییرات جدیدی در امواج مغزی به فعالیتهای روزانه ادامه دهد.
این نوع یادگیری دوام بسیار بالایی دارد؛ به گونهای که همچون یادگیری دوچرخهسواری، شما آن را فراموش نخواهید کرد.
در واقع این روش یادگیری مشابه آموزش دوچرخهسواری عمل میکند؛ بدین معنا که پس از یادگیری و تسلط بر پدال زدن، این مهارت به طور ناخودآگاه در مغز شما نهادینه میشود.
پس از آن، دیگر نیازی به فکر کردن برای پدال زدن نیست و شما به صورت خودکار این کار را انجام میدهید. روش نوروفیدبک نیز به همین شکل عمل میکند و شما این مهارت را به راحتی و به مدت طولانی حفظ میکنید. از کلیدیترین مزایای نوروفیدبک میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
۱. روشی ایمن و بدون عوارض جانبی
۲. بهبود توانمندیهای شناختی
۳. اثرات درمانی پایدار و طولانیمدت
۴. عدم نیاز به مصرف دارو و عوارض جانبی آن
۵. روش کم تهاجمی و بدون درد و خونریزی
۶. راحتی بیشتر برای کودکان
۷. تغییر رفتار فرد بهسرعت
۸. تنظیم کلی فعالیتهای مغزی
در نهایت، سازمان غذا و داروی ایالات متحده (FDA) نیز این روش درمانی را تأیید کرده و آن را به عنوان یک روش معتبر برای درمان برخی اختلالات شناختی شناخته است.
امیدواریم در این مقاله به سؤالی که نوروفیدبک چیست و چگونه عمل میکند، پاسخ داده باشیم. برای آشنایی بیشتر با کاربردهای این روش درمانی، به مقاله مربوطه مراجعه کنید.
